Botox voor de blaas

Veel mensen met MS hebben problemen met hun blaas. Ze kunnen hun urine niet goed ophouden of hebben juist moeite met plassen. Ook komt het voor dat ze constant aandrang voelen en daarbij ongewild urine verliezen. Dit laatste ongemak heet urge-incontinentie. Hiervoor is nu een behandelmethode die in veel gevallen goed werkt. Je krijgt botox in je blaaswand geïnjecteerd waardoor de blaas niet langer gevoelig is voor foute signalen. Een gesprek met Anna, die de behandeling met botox kreeg en met twee deskundigen van het VUmc, neuroloog Uitdehaag en arts-onderzoeker Janneke van Uhm. 

Door: Reni de Boer

Veel mensen met MS hebben incontinentieklachten. “Ongeveer drie van de vier  MS-patiënten hebben een probleem met de blaas’, legt de in MS gespecialiseerde neuroloog en zojuist tot hoogleraar benoemde prof.dr. B.M.J. Uitdehaag uit. Volgens hem zijn er verschillende blaasproblemen. “Dit kan uiteenlopen van vaak moeten plassen, óók ’s nachts, je moeten haasten bij aandrang, het ongewild verliezen van urine, ook wel incontinentie genoemd, of juist het moeilijk leeg kunnen maken van de blaas.”

Er zijn verschillende soorten incontinentie. “Een van de meest voorkomende vormen bij MS is aandrang- ofwel urge-incontinentie. De aandrang om te plassen komt plotseling op en kun je niet onderdrukken”, vertelt Uitdehaag. “Daarnaast heb je stress-incontinentie, waarbij de afsluiting van de blaas onvoldoende is, vaak door een verslapping van de spieren van de bekkenbodem. De stress die ik hiermee bedoel, is druk door bijvoorbeeld lachen, hoesten, dingen optillen en traplopen. Stress-incontinentie komt veel voor, vooral bij vrouwen, ook zonder dat er sprake is van MS. Naar schatting hebben een  op de vier vrouwen  boven de 35 jaar hier last van.“

Behandelmogelijkheden
Volgens Uitdehaag zijn er verschillende behandelmogelijkheden voor incontinentieklachten bij MS. “Voor welke behandeling de patiënt in aanmerking komt hangt natuurlijk samen met de aard van het probleem. Eerst moet de uroloog nagaan wat de belangrijkste oorzaak van de klachten is. Soms kan een behandeling door een fysiotherapeut, die gespecialiseerd is in de bekkenbodem, een vermindering van de incontinentieklachten geven. De  belangrijkste behandeling om de aandrang-incontinentie te verminderen bestaat uit het nemen van medicijnen die de spier in de blaaswand minder actief maakt.

Deze behandeling heeft echter ook een nadeel. Als die spier sterk geremd wordt, kan het zijn dat er na het plassen urine in de blaas achterblijft, waardoor makkelijk een ontsteking ontstaat. Omdat dit ongunstig is voor de MS moet je de behandeling soms combineren met het regelmatig leegmaken van de blaas door middel van katheterisatie.

Botox
Met de toediening van botox, kun je de overactieve spier in de blaaswand afremmen. Wel moeten een groot aantal van de patiënten na deze behandeling de blaas regelmatig katheteriseren. Door de werking van de botox kunnen zij vaak niet goed meer uitplassen. In ernstige gevallen, waar medicijnen onvoldoende oplossing bieden, is soms een operatie nodig.”
Volgens dokter Uitdehaag kan een botox-behandeling een goede optie zijn bij een overactieve spier in de blaaswand. “Het is wel belangrijk dat de behandeling pas gegeven wordt nadat door een deskundige arts goed is onderzocht wat precies het probleem is. Als besloten wordt voor een behandeling met botox, dan kan dat het beste uitgevoerd worden door een arts, die ervaring heeft met deze behandeling.”

Anna
Anna is 29 jaar en heeft twaalf jaar relapsing remitting MS. Haar leven werd tot een half jaar geleden behoorlijk beperkt door urge-incontinentie. Ruim drie jaar lang moest ze ervoor zorgen dat ze in de buurt van een toilet was. Inmiddels krijgt ze botoxinjecties in haar blaaswand. Haar leven is daardoor een stuk aangenamer. “Ik denk dat maar weinig mensen zich realiseren hoe beperkend incontinentie kan zijn”, zegt Anna. “Het is zelfs zo dat ik van al mijn klachten deze de lastigste vind. Je bent er continu mee bezig. Altijd op zoek naar een toilet en altijd aan het vechten tegen het gevoel dat je moet plassen. Mijn ervaring is ook dat je bepaalde dingen niet meer doet uit angst dat je het toilet niet op tijd haalt. Bijvoorbeeld naar de bioscoop of een voorstelling gaan, die duren te lang. Met de bus? daar is geen toilet. ’s Avonds laat uitgaan? Dan staat er een lange rij bij de toiletten. Maar ook buitenshuis iets drinken en ’s zomers naar het strand of zwemmen.”

Om de urine die ze verloor op te vangen, droeg Anna luiers. “Eigenlijk kan je beter inlegverbanden zeggen, dat klinkt wat minder erg”, vindt ze. “Er zijn verschillende soorten en maten inlegverbanden. Als je een hele plas moet opvangen heb je een grote maat nodig. Vind daar maar eens passende kleding bij. Ik heb wel gemerkt dat eigenlijk niemand het ziet, maar je merkt het zelf wel.”

Uiteindelijk is het wel zo dat elke klacht went, relativeert ze. “Ik heb nu ongeveer drie jaar incontinentieklachten en had me er bij neergelegd dat er, los van medicatie die het aandranggevoel tegengaan, niets aan te doen was.Tot ik via via hoorde over de botoxbehandeling. Na wat gegoogle en rondbellen bleek dat de ‘botox-voor-de-blaas’ behandeling ook op MS-patiënten wordt toegepast. Gewoon poliklinisch bij het VUmc in Amsterdam. Het klonk zo veelbelovend dat ik direct een afspraak heb gemaakt.”

Medisch team
Arts-onderzoeker en medewerker van de afdeling urologie in het VUmc te Amsterdam Janneke van Uhm vormt samen met uroloog dr. Afina Glas, physician assistant Katinka Rademaker en verpleegkundige Joni Struving, het team dat de botox-injecties in de blaas uitvoert.
“Botulinetoxine A (Botox® en Dysport®) is een medicinale stof die de signaaloverdracht van zenuwvezels naar spieren onderbreekt. De werking van botulinetoxine A is te vergelijken met het doorknippen van de telefoonlijn. Als de lijn wordt doorgeknipt, kun je geen telefoongesprek meer voeren. Dus als er botulinetoxine A in de blaasspier wordt gespoten, kan deze geen signalen meer ontvangen. Dit voorkomt  ongecontroleerde blaasspiersamentrekkingen, die tot incontinentie kunnen leiden. Botulinetoxine A werkt plaatselijk en het effect is tijdelijk”, legt Janneke uit.

Voor het juiste effect moet botulinetoxine A direct in de blaasspier geïnjecteerd worden en wel op twintig verschillende plaatsen. Hiervoor gebruikt de uroloog een lange injectienaald die door een blaaskijker (cystoscoop) op de juiste plaatsen prikt. Op al die twintig plekken wordt een zeer kleine hoeveelheid botulinetoxine A gespoten. Omdat de injecties pijnlijk kunnen zijn gebeurt de ingreep onder plaatselijke verdoving.

“De behandeling geeft weinig of geen nare bijeffecten. Na de injectie kan de urine iets bloederig zijn of de patiënt zich grieperig voelen”, zegt ze. “Bij sommige mensen werkt de botulinetoxine A zó goed dat zij enige tijd niet goed kunnen plassen en daarom zichzelf enkele malen per dag moeten katheteriseren.”
Uit verschillende studies blijkt dat botulinetoxine A een duidelijke vermindering geeft van  klachten als urineverlies, vaak plassen en aandranggevoel. Bij mensen met MS werkt de botox zes tot twaalf maanden. Als het is uitgewerkt kan de behandeling herhaald worden.

Experimenteel
Botox-injecties in de blaas zijn voor het eerst toegepast in het jaar 2000. Sindsdien zijn er vele studies uitgevoerd naar deze behandeling bij patiënten met een overactieve blaas ten gevolge van een dwarslaesie, multiple sclerose en andere ziektebeelden. “De behandeling met botulinetoxine A is nog steeds een experimentele behandeling”, zegt Janneke van Uhm. “De behandelend uroloog beoordeelt of de patiënt ervoor in aanmerking komt. Ook zal hij met de patiënt bespreken wat de behandeling inhoudt, wat de voordelen en de mogelijke risico’s zijn.”

Het VUmc is één van de eerste ziekenhuizen die deze behandeling poliklinisch uitvoert. Van Uhm: “Dit betekent dat de patiënt niet wordt opgenomen maar na de behandeling meteen naar huis kan. Steeds meer urologen in andere ziekenhuizen voeren deze behandeling ook uit. Overigens vergoedt de zorgverzekering de behandeling nog niet. Maar veel ziekenhuizen hebben een speciaal vergoedingssysteem voor deze behandeling waardoor je als patiënt de behandeling toch niet zelf hoeft te betalen.
Het injecteren van de botox duurt slechts een kwartiertje. Hoewel tegen Anna van te voren was verteld dat het niet erg pijnlijk zou zijn, was ze de eerste keer toch erg zenuwachtig. Anna: “Ik weet nog dat ik eerst helemaal niet durfde na te denken over de mogelijkheid dat het zou werken. Ik dacht wel: Niet geschoten, altijd mis. De behandeling viel me mee, ik voelde maar een paar prikjes. Bijna direct, maar misschien verbeeldde ik me dat, voelde ik me anders. Rustiger. Ik was ondertussen zo gewend aan het gevoel dat ik moest plassen, dat het heel raar was toen dat gevoel een beetje wegtrok.”

Minirokje
Binnen een week hoefde Anna niet meer te plassen. “Sterker nog: Ik kon zelf helemaal niet meer plassen. Iets wat voor een gezond mens misschien als een verschrikking klinkt, is voor mij een grote wens die uitkomt. Om mijn blaas te legen katheteriseer ik, iets dat ik voor de botox trouwens ook al moest doen. Maar het fijne is dat ik nu zelf bepaal wanneer ik plas. En dat was al heel lang niet meer het geval geweest.

De botox werkt prima en daardoor kosten veel dingen minder energie en minder planning. Van de zomer heb ik weer gezwommen en ik ben mee geweest op de boot van vrienden. Zonder zorgen. Heerlijk. En de minirokjes zijn weer terug. Ondertussen is het een half jaar geleden dat ik mijn eerste toediening van de botox heb gehad. Ik heb een afspraak voor een nieuwe botox behandeling. Dat is nodig, want langzamerhand komen de klachten weer terug. Laatst moest ik zelfs weer een pak luiers kopen. Ik was al bijna vergeten hoe erg ik dat vond. Dus ik ben erg blij dat ik binnenkort weer een botoxinjectie krijg”.

* In verband met de privacy wilde Anna niet met haar echte naam in MSzien 

 MSzien jaargang 8, december 2009 (4)