Denken en geheugen

Soms een probleem

De psychotherapeut drs. Jan Kuys, zelf MS, schreef een artikelenserie over de vraag welke gevolgen MS kan hebben voor het zogeheten kenvermogen, de cognitie van de mens, van geheugen tot en met emoties. Die serie uit 2001 is elders te lezen op MSweb. Onlangs besteedde het blad MS Matters, het orgaan van de Britse MS-organisatie NMSS, eveneens veel aandacht aan dit onderwerp. Jenneke de Jong, arts en medewerker aan MSweb, schreef voor MSzien een samenvatting.

Door: Jenneke de Jong *)

fd0mszien3geheugen3Het heeft heel lang geduurd voordat is onderkend dat er bij MS problemen met het denken en geheugen kunnen ontstaan als gevolg van de ziekte. Het gaat dan om de zogeheten cognitie van de mens, het kenvermogen, het vermogen om te denken, weten, zich dingen te herinneren, enzovoort.

Bij deze problemen is het net zoals bij de andere verschijnselen van MS, ze kunnen ontstaan maar het hoeft niet. Ongeveer 45 tot 60% van de mensen met MS hebben één of andere vorm van lichte tot matige cognitieve problemen. Het moment waarop er cognitieve problemen kunnen komen is onafhankelijk van de lichamelijke problemen. De mate waarin je er last van hebt kan net als bij de lichamelijke klachten wisselend zijn.

Ons denken en het geheugen verlopen langs zenuwen die naar verschillende plaatsen in de hersenen gaan. Als de isolerende laag rond de zenuwcellen aangetast is kunnen er problemen komen met het denken en het geheugen. Het kan moeilijker worden om opgeslagen informatie weer op te roepen, gesprekken te volgen of dingen door te denken en te beredeneren.

Soms is het ingewikkeld deze problemen te ontdekken, zeker als ze langzaam ontstaan. Maar daarnaast is het ook moeilijk om ze te erkennen. Toch is het zo dat ontkennen meer moeilijkheden kan geven dan wanneer je accepteert dat ze er zijn en je een manier ontdekt om er mee om te gaan. Door het te benoemen kun je je zelf beter begrijpen en anderen kunnen ook beter begrijpen wat er gebeurt. Door onwetendheid kan er bij anderen snel een gevoel komen van: oh, ze is niet geïnteresseerd, ze heeft er geen zin in.

Sterke en zwakke kanten

In het kort kun je zeggen dat cognitie te maken heeft met het geheugen en het denken. Meer precies beschrijft cognitie de manier waarop we:

  • de aandacht vasthouden, verdelen en richten;
  • leren en ons nieuwe dingen herinneren;
  • denken en problemen beredeneren en oplossen;
  • onze activiteiten plannen en uitvoeren;
  • taal gebruiken en verstaan;
  • objecten herkennen, dingen samenvoegen en afstand bewaren.

Deze vaardigheden variëren bij iedere persoon, we hebben allemaal onze sterke en zwakke kanten.

De eerste symptomen van cognitieve problemen zijn vaak het niet kunnen onthouden van afspraken, gesprekken niet kunnen herinneren en het niet kunnen blijven concentreren op de dingen waar je mee bezig bent.

Johanna is een brief aan het schrijven op de computer. De bel gaat en er is iemand voor een collecte aan de deur. Als ze dit afgehandeld heeft gaat ze naar de wasmachine om de was er in te doen. Weer terug in de kamer ziet ze dat ze eigenlijk een brief aan het schrijven was. Ze was het even vergeten.

Niet zo goed meer als het was

Niet iedereen met MS krijgt zulke cognitieve problemen, maar veel mensen met MS beseffen toch op een bepaald moment dat hun psychologisch functioneren niet zo goed meer is als het was. Problemen met concentratie, geheugen, het zoeken naar oplossingen voor vraagstukken en het beredeneren kunnen moeilijker verlopen.

Veel mensen beschrijven het als: met denken niet zo snel meer te zijn als normaal. Zij kunnen nog steeds hun taken doen maar het kost hun moeite en meer tijd. Onderzoek wijst ook uit dat het proces van informatie verwerken en oproepen langzamer verloopt.

63dmszien3geheugenEr zijn ook mensen die moeilijkheden ondervinden met het maken van plannen en oplossen van problemen. Ze weten wat ze willen doen maar vinden het lastig waar te beginnen en de stappen te ondernemen die gedaan moeten worden. Problemen met plannen, structureren en het houden van overzicht kunnen verwarring en spanning, stress geven die op hun beurt weer cognitieve problemen kunnen opleveren.

Ook vind je het soms moeilijk de juiste woorden te vinden. Het zit op het puntje van je tong, je weet het woord maar kunt het niet vinden. Dit kan problemen geven in een gesprek omdat het te lang duurt voor je op het woord gekomen bent zodat het gesprek al weer ergens anders over gaat. Het kan ook gebeuren dat je een verkeerd woord zegt, wat verwarring kan geven bij de ander.

Als je als naaste van iemand met MS cognitieve problemen opmerkt moet je er open over proberen te praten. Het kan een opluchting zijn voor degene met MS als iemand anders er over begint. Het kan helpen om de problemen helder te krijgen en er over te praten.

Ontstaan

Hersenbeschadigingen kunnen blijvende cognitieve problemen veroorzaken. De ontstekingen die bij MS in de hersenen ontstaan zijn voorbeelden van een hersenbeschadiging. Er zijn ook factoren die tijdelijke cognitieve problemen kunnen geven. Voorbeelden hiervan zijn: depressie, stress, pijn, vermoeidheid en een Schub. Andere dingen die de concentratie en het denken kunnen beïnvloeden zijn hoog alcoholgebruik, slechte voedingstoestand, ziekte en medicijnen die het centrale zenuwstelsel beïnvloeden.

Veel mensen vinden dat cognitieve problemen, net als lichamelijke klachten, verergeren door moeheid. Als je erg moe bent is het moeilijk om je te concentreren en nieuwe informatie op te slaan. Als je daarna uitgerust bent gaat het weer makkelijker. Depressie, angst en zorgen kunnen vergelijkbare problemen geven.

Tijdens een Schub kunnen ook verergeringen van cognitieve problemen ontstaan als er een zwelling is in het centrale zenuwstelsel en boodschappen niet effectief doorkomen. Als de zwelling verdwijnt, verdwijnen ook de klachten. Als er lidtekens ontstaan dan blijven de klachten.

Verschil met Alzheimer

Meestal is het zo dat de informatie wel wordt opgeslagen in de hersenen maar moeilijk weer is op te roepen. Dit is een groot verschil met de ziekte van Alzheimer waarbij de informatie niet wordt opgeslagen. Mensen met MS blijven herinneren wie ze zijn, hebben geen ernstige problemen met communicatie en kunnen hun dagelijkse activiteiten meestal blijven verrichten. Dementie door de ziekte komt bij mensen met MS heel weinig voor.

Bij mensen met MS kan het denkproces langzamer verlopen maar het blijft wel hetzelfde proces. Daardoor is het moeilijker flexibel te reageren, direct te reageren en te wennen aan veranderingen. Het proces van analyseren – oplossen – uitvoeren verloopt langzamer. Anders gezegd: de intelligentie is niet aangetast. Dit lijkt vaak alleen zo omdat het denken is vertraagd.

Laten onderzoeken

Zodra er een vermoeden is van cognitieve problemen is het van belang een onderzoek hiernaar te laten doen. Maak het bespreekbaar met je huisarts of neuroloog.
Overigens: op een zogeheten MRI-scan is meestal niets te zien van cognitieve problemen.

Voor een goed onderzoek kun je terecht bij een neuropsycholoog. Deze is gespecialiseerd in het begrijpen van hoe de hersenen gerelateerd zijn aan het gedrag en hoe ziektes van de hersenen invloed hebben op functies zoals geheugen, concentratie en emoties. Door middel van testen kan de neuropsycholoog informatie krijgen over dit functioneren. Een neuropsycholoog is meestal verbonden aan een ziekenhuis of een revalidatiecentrum.

Gevolgen

Zelfs milde cognitieve problemen kunnen onzekerheid en angst veroorzaken. Het is belangrijk om te weten dat het symptomen van MS kunnen zijn en dat er manieren zijn om mee om te gaan.

Het niet onderkennen kan snel misverstanden doen ontstaan over het functioneren van degene met MS. Zodra begrepen wordt wat er aan de hand is kan daarnaar worden gehandeld worden en zijn er oplossingen te bedenken.

Een van de eerste gevolgen kan dus zijn onbegrip van de omgeving over je functioneren. Cognitieve problemen kunnen van grote invloed zijn op de mogelijkheid om te kunnen werken. Met name concentratie, vermoeidheid en niet meer creatief kunnen denken kunnen een beperking zijn om goed te werken. Cognitieve problemen kunnen van invloed zijn op je gevoel van eigenwaarde. Feit is dat maatschappelijk gezien achteruitgang door lichamelijke problemen makkelijker wordt geaccepteerd dan achteruitgang door cognitieve problemen.

Maar door de problemen te herkennen, te onderkennen en te accepteren zijn we al een heel eind op de goede weg. Dat betekent: laten onderzoeken en bespreekbaar maken, hoe moeilijk dat ook kan zijn.Daarnaast is het zo dat iedereen die te moe is, het te druk heeft of onder stress staat ook deze klachten kan krijgen. Dus zorg er voor dat dit niet bij jou gebeurt.

Medicijnen zijn er niet voor deze problemen. Wel zou je medicijnen kunnen proberen tegen moeheid of depressie. Depressieve gevoelens kunnen de klachten ook verergeren. Een goede manier om om te gaan met de problemen is te compenseren, manieren te vinden waardoor je minder last hebt van de verschijnselen. Enkele tips wat dit betreft staan hieronder.

Tips

Tips voor mensen die merken dat zij – waarschijnlijk door hun MS –
cognitieve problemen hebben of krijgen:

  • Probeer familie, vrienden, werkgever en collega’s te vertellen over je problemen. Dit kan het aantal misverstanden verminderen. Anders is het mogelijk dat ze je problemen uitleggen als domheid of desinteresse.
  • Het is belangrijk je eigen sterke en zwakke dingen te kennen. Daardoor kun je positief scoren en andere dingen vermijden.
  • Verschillende activiteiten uitvoeren helpt om je cognitieve vaardigheden te oefenen en verschillende hulpbronnen te gebruiken.
  • Herken je eigen grenzen en wees niet bang hulp te vragen.
  • Put jezelf niet uit, leer om moeheid te herkennen en probeer rustpauzes in te lassen.
  • Concentreer je op één ding tegelijk. Zet radio en TV uit als je ergens mee bezig bent of een gesprek voert.
  • Plan tijd voor belangrijke taken en zeg dat je niet gestoord wilt worden en ook waarom niet.
  • Heb geen gesprek over je schouder, kijk de ander aan.
  • Gebruik eigen geheugen-hulpmiddeltjes zoals ezelsbruggetjes. Maak bijvoorbeeld een beeldverhaal van iets wat je wilt onthouden.
  • Als iemand zijn naam zegt herhaal dat dan en gebruik de naam nog een keer in het gesprek, het bezinkt dan beter.
  • Schrijf alles op en leg dit op een vaste plaats. De dingen die je gedaan hebt streep je door
  • Maak op een centrale plek in huis een gezinskalender waar iedereen zijn activiteiten opschrijft.
  • Werk met memo-papiertjes.
  • Maak een heel grote boodschappenlijst voor de vaste dingen waar je op kunt aanstrepen wat je deze week nodig hebt.
  • Leg pen en papier bij de telefoon. Een schema met ruimtes voor naam, tijd van bellen en wat besproken is kan helpen.
  • Gebruik moderne hulpmiddelen. Je kunt boodschappen inspreken op een dictafoon of jezelf een sms’je sturen. Ook kun je je horloge of telefoon inprogrammeren om dingen niet te vergeten.
  • Ontwikkel routines en houd je er aan.
  • Leg dingen steeds op dezelfde plaatsen weg.
  • Kijk je medicijnen na, sommige pijnstillers, antidressiva en antimoeheidsmiddelen kunnen geheugenproblemen verergeren.
  • Blijf kalm als iets niet lukt, door kalm te blijven lukt het even later misschien wel.
  • En tenslotte houd je gevoel voor humor en blijf in jezelf geloven!

*) Voor dit artikel is gebruik gemaakt van een aantal publicaties uit het Britse blad MS Matters.
MSzien 2003, nr.3

Klik op een tabblad om aan te geven hoe u wilt reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *