‘Met lichte stroompjes geheugen wakker schudden’ (43)

MS-onderzoek in Nederland (43): dr. Branislava Ćurčić-Blake

Nederland kent hooggekwalificeerd MS-onderzoek. Gestimuleerd door de eerste MS-professor, prof. dr. Chris Polman. Met hem begon MSzien tien jaar geleden deze artikelenserie. Sindsdien kwamen hier al vele hooggeleerden voorbij. Globaal te verdelen in onderzoekers naar de diepste oorzaken van de ziekte en dus naar mogelijkheden die te voorkómen, en wetenschappers die vooral op zoek zijn naar reparatie. Tot die tweede categorie behoort dr. Branislava Ćurčić-Blake, natuurkundige en neurowetenschapper bij het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG).

Door: Raymond Timmermans

dr. Branislava Ćurčić-Blake

dr. Branislava Ćurčić-Blake beproeft haar hersenstimulatie-methode op haar van oorsprong Indonesische nu Groningse collega-neurowetenschapper en arts Tania Marini Setiadi.

Ze legt enkele elektroden, van 1 tot 3 centimeter in doorsnee, met een soort gel op je schedel, en dat alles aan draadjes naar een meetapparaat. Dr. Branislava Ćurčić-Blake (*1973) – “zeg maar Brani” – geeft daar hele lichte elektrische stroompjes mee door. “Niet of nauwelijks voelbaar”, zegt ze geruststellend,  “hooguit aan het begin en het eind een kriebeltje. Zwakstroom; één tot twee milli-Ampère, dat is maximaal maar tweeduizendste Ampère”.

Hersenstimulatie heet het. Lijkt sciencefiction, maar het is hedendaagse werkelijkheid om te proberen met ministroompjes sommige hersensecties tot actie te prikkelen, het geheugen bijvoorbeeld. Een experiment op kleine schaal, een pilot, waarvoor onlangs door de Stichting MS Research ongeveer een halve ton is uitgetrokken.

“We willen eerst weten of dit überhaupt de gedachte betekenis kan hebben voor mensen met MS en zo ja, wat dan de beste manier is om deze techniek toe te passen, het optimale protocol“.

Een project van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en in het bijzonder het daaraan verbonden Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG). Dat op zichzelf weer een koppeling heeft met het enkele jaren geleden opgerichte MS-centrum Noord Nederland (MSCNN), een conglomeraat van artsen en onderzoekers van het UMCG en het in Groningen gevestigde Martini Ziekenhuis.

Brani Ćurčić coördineert dit nieuwe onderzoek onder supervisie van professor dr. André Aleman. “Maar ook met de steun van vele andere geweldige mensen hier, artsen en wetenschappers“.

Stimulatie door de schedel heen: tACS

Het gaat om een systeem dat de codenaam tACS heeft, de afkorting van het Engelse transcranial Alternating Current Stimulation. Verwijzend naar Cranium, de Latijnse term voor schedel. tACS is dus stimulatie met zwakke stroompjes die door de schedel heen, oftewel trans, de hersenen bereiken.

Brani gaat dit doen bij 25 MS-patiënten, van wie de meesten onder behandeljng zijn bij de aan het MSCNN verbonden neurologen dr. Thea Heersema en dr. Jan Meilof – hoofdpersonen in de nummers 27 en 35 van deze artikelenserie.

Zodra de toestemming er is van de Medisch Ethische Toetsingscommissie van het UMCG – die zoals gebruikelijk eerst moet uitmaken of voor het onderzoek ook echt een beroep mag worden gedaan op bepaalde patiënten – gaat Brani Ćurčić de eerste proeven doen met vijf patiënten.

“Zij krijgen drie keer in drie dagen een zelfde behandeling van ongeveer achttien minuten met de tACS en voeren dan hersenoefeningen uit. Ervoor en erna gaan we hersenfilmpjes maken. Op basis van die ervaring willen we dan kijken of we iets moeten veranderen en dan doorgaan met nog twintig patiënten”. Zij denkt er al deze maand (juni 2017) mee te kunnen beginnen. Doel is de studie binnen een jaar af te ronden.

Het apparaat dat ze gebruikt is al enkele jaren geleden binnen het UMCG doorontwikkeld op grond van onder meer een uitvinding van Canadese onderzoekers. Een techniek die in de basis eerder is gebruikt om bijvoorbeeld epilepsie, depressies of bepaalde chronische pijnen te lijf te gaan.

Brani Ćurčić: “Omdat medicijnen daarvoor soms te grof zijn, niet precies genoeg, te veel hersennetwerken tegelijk beïnvloeden en vaak hinderlijke bijwerkingen hebben. Met zwakke elektrische stroompjes denken we gerichter, efficiënter te kunnen werken, vooral als het gaat om de verbindingen tussen hersennetwerken. Daar komt bij dat dit een behandeling is die we, als we hiermee op grotere schaal kunnen doorgaan, waarschijnlijk ook gemakkelijk bij de patiënt thuis kunnen geven. Daardoor hoeft hij of zij geen vermoeiende reis naar het ziekenhuis meer te maken”.

Cognitieve stoornissen

Nu dus voor het eerst in beeld als mogelijk nieuw en bruikbaar middel tegen het voor veel mensen met MS misschien wel meest schrik aanjagende verschijnsel van de ziekte. Want welke vorm van MS je ook hebt, iedereen heeft last van vermoeidheid en daardoor problemen met geheugen, concentratie, snelheid van informatieverwerking en aandacht. Dat alles aangeduid met de niet erg geruststellende term cognitieve stoornissen.

Prof.dr. Geurts

Prof.dr. Jeroen Geurts

Volgens top-neurobioloog prof. dr. Jeroen Geurts van het medisch centrum van de Vrije Universiteit in Amsterdam (VUmc) klaagt 43 tot 70 procent van de mensen met MS over zulke problemen. En daar is een logische verklaring voor, zo legde hij eerder in deze serie uit (zie aflevering 25).

Geurts zei toen: “Als je in de loop van de dag vermoeider raakt, en dat raken veel mensen met MS, gaat ook je geheugenfunctie achteruit. Lijkt het net alsof de hersenen omweggetjes aan het maken zijn”. En dat laatste gebeurt volgens hem ook echt.

Omdat de hersenen door kortsluitende schade in de isolerende stof myeline, waarin littekens zijn ontstaan – de zogeheten laesies – op een traject vastlopen, gaan ze een ander traject proberen. Dat kost meer tijd en moeite. Een recent onderzoek van drs. Anand Eijlers van het VUmc heeft bovendien uitgewezen dat mogelijk ook sprake is van een verstoorde samenwerking tussen verschillende hersennetwerken.

Brani Ćurčić bevestigt het. “Wat ik ervan weet is dat door kleine laesies mensen met MS bijvoorbeeld vaak langer tijd nodig hebben om informatie goed op te nemen en te verwerken. Hun reacties zijn dikwijls vertraagd. Dat lijkt inderdaad te komen door verstoorde verbindingen tussen hersen-netwerken. Er zijn studies met gezonde proefpersonen die laten zien dat met tACS soms een betere samenwerking is te bereiken, een betere synchronisatie van de hersennetwerken. Dat gaan we nu uittesten bij mensen met MS. In elk geval proberen te bereiken dat de reactietijd korter wordt. Als dat het geval is, willen wij kijken wat we dan nog meer kunnen verbeteren. Zelfs sluit ik niet uit dat we hiermee invloed kunnen hebben op de hersenfunctie die verantwoordelijk is voor iemands motoriek”.

Servische Nederlandse

Van geboorte Servische. Heeft inmiddels de Nederlandse nationaliteit. Zacht, rond gezicht, vaak een glimlach. Praat met een mengeling van Engels en goed te begrijpen en te verstaan Nederlands met – in tegenstelling tot de meesten van haar buren – een zachte G. “Ik heb sinds ik in Nederland ben meerdere taalcursussen gevolgd en bovendien, toen ik kinderen kreeg, veel met ouders gesproken. In die tijd was ik nauw betrokken bij de Stichting Kinderopvang Groningen; een goede ervaring”. Zij kent sinds haar komst naar Nederland nu twee mensen met MS, een vriendin en een moeder van een vriendin.

Ćurčić, een eigen naam met drie c’s die allemaal anders worden geschreven en uitgesproken. “De eerste en laatste c als tj in touwtje, de middelste meer als tsj”. Haar naam betekent zoveel als bontvacht. Zij is geboren in Tuzla, een eeuwenoude stad in het noordoosten van het toenmalige Joegoslavië. Wat ze zich ervan herinnert, was ze als kleuter al heel nieuwsgierig. “Maar toch niet een uitgesproken rekenmachine. Er waren er genoeg die wat dat betreft beter waren”.

Een tiener toen in 1992 dat deel van het land de onafhankelijkheid uitriep en de republiek Bosnië en Herzegovina vormde. Haar familie behoorde tot de Servische minderheid. Net als vele tienduizenden anderen vluchtte de Ćurčić’s toen weg van het ontstane oorlogsgeweld. Naar wat indertijd de federale Republiek Joegoslavië heette, vanaf 2003 Servië en Montenegro, na de afsplitsing van Montenegro in 2006 alleen Servië. “En daar wonen ze nog steeds”.

Brani ging experimentele natuurkunde studeren in de Servische hoofdstad Belgrado. Met succes. Maar het maakte haar nieuwsgieriger, ze wilde meer. De stap maken naar wat heet toegepaste of ook wel technische natuurkunde. Kennis uit de natuurkunde omzetten in de praktijk van bijvoorbeeld de medische wetenschap. “Deze tak van natuurkunde was niet bepaald trendy in Servië dus ben ik daarvoor op Internet naar een andere plek gaan zoeken in de wereld”. Haar oog viel op de Rijksuniversiteit Groningen, ook al omdat het onderwijs er deels in de Engelse taal zou worden gegeven.

Neurobiofysica

“Zo kwam ik bij de neurobiofysicagroep van de beroemde professor Doekele Stavenga terecht”. Neurobiofysica: een combinatie van neurowetenschap, oftewel de wetenschap van alles wat met de hersenen en het zenuwverkeer te maken heeft; biologie, de leer die zich bezighoudt met de studie van levende organismen; en fysica, natuurkunde, de tak van wetenschap die algemene eigenschappen van materie onderzoekt, zoals kracht en beweging.

In Groningen behaalde Brani de doctorstitel wiskunde en natuurwetenschappen met een studie van een niet eerder zo nauwkeurig bestudeerd zintuig van vissen en amfibieën, het zogeheten zijlijnorgaan. Dat een vis in staat stelt heel snel te reageren op trillingen onder water. Een studie waarmee Brani zich als een enorme preciezeling bewees. In staat de reactiesnelheden van 0,1 milliseconde exact te registreren.

HersenentwerkenEen precisie die ze nu met het tACS-experiment bij mensen met MS ook goed denkt te kunnen gebruiken. “We zijn nog in de beginfase. Maar nu al heb ik er goede hoop op dat we met dit systeem bij mensen met MS kunnen proberen invloed uit te oefenen op de connecties tussen hersennetwerken. En daarmee hersenfuncties, als het geheugen misschien wakker kunnen schudden”.

Een tiental jaren geleden van naam veranderd door haar huwelijk met scheikundige en materiaalkundige dr. Graeme Blake, assistent-hoogleraar aan dezelfde universiteit in Groningen. Ze hebben twee zoons. “En we spreken thuis inmiddels drie talen: Engels, Servisch en Nederlands”

Geen stilzitter

Brani is niet bepaald een stilzitter, zo blijkt op haar eigen, Engelstalige website http://bcurcic.net/ . Werkte in Groningen al mee aan ongeveer vijftien wetenschappelijke publicaties, meestal over zaken die te maken hebben met het hersenstelsel. “Ik heb geleerd dat de kern van de natuurkunde alles met de mens te maken heeft. Ben daardoor bijna als vanzelf terecht gekomen in de studie van de hersenen. Dat is dynamische natuurkunde: technieken bedenken om de menselijke hersenprocessen in beeld te krijgen en zo mogelijk te verbeteren. Waarbij ik me nu probeer te specialiseren in het vinden van de verschillen tussen de hersengebieden van gezonde mensen en die van zieke mensen.  En vanaf dit jaar richt ik me dus in het bijzonder op MS”.

Expertisecentrum Cognitie

Zij heeft daarom ook nauw contact met het op 21 april 2017 bij het VUmc geopende Expertisecentrum Cognitie. Dat richt zich niet alleen op onderzoek maar ook op specialistische zorg van MS-patiënten met cognitieve klachten. Brani Ćurčić heeft zich daar verzekerd van de medewerking van de Amsterdamse neurobioloog en psycholoog dr. Ysbrand van der Werf en denkt met hem al na over vervolgprojecten. Iets voor een volgende keer in deze serie.

Meer lezen?

Dit artikel is onderdeel van een serie die MSzien is begonnen in het voorjaar van 2007. Sindsdien zijn tientallen wetenschappers aan het woord geweest. MSweb archiveert alle artikelen van de serie in de rubriek ‘MS-onderzoek in Nederland’.

Eerder verschenen in MSzien nr. 2 – juni 2017

Klik op een tabblad om aan te geven hoe u wilt reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *