skip to Main Content

Samenwerking neurologen en biologen

Samenwerking Neurologen En Biologen

Nieuwbenoemde hoogleraar Jon Laman

Het zijn vooral artsen, met name neurologen, die de wetenschappelijke strijd aanbinden tegen MS. Maar in de frontlinie werken zij de laatste tijd meer en meer samen met niet-artsen. Biologen vooral, en in het bijzonder immunologen. Een van hen is onlangs benoemd tot bijzonder hoogleraar immuunregulatie in Rotterdam: prof. dr. Jon Laman (1964). Hij laat er geen misverstand over bestaan vooral die samenwerking zeer belangrijk te vinden.

Door: Raymond Timmermans

3aemszien0306laman1

Prof. dr. Jon D. Laman

Prof. dr. Jon D. Laman heeft MS hoog op zijn onderzoekslijst staan, zo blijkt op vrijdagmiddag 12 mei 2006.: “Het mag zo zijn dat immunologen lang geleden een overrompelend succes hebben behaald in de strijd tegen tal van infectieziekten zoals polio en pokken, op het gebied van chronische ontstekingen en auto-immuunziekten valt nog veel te winnen. Daarbij heeft multiple sclerose, MS, mijn speciale belangstelling. Ondanks meer dan een halve eeuw intensief onderzoek moeten we het antwoord op de vraag hoe MS ontstaat namelijk nog steeds schuldig blijven”.

Laman zegt het in een zaal met ruim tweehonderd mensen, de aula van de Erasmus Universiteit in Rotterdam. “Voor die zeer talrijke ziekten waarbij het immuunsysteem een rol speelt is er echter één groot probleem: de pijplijn van nieuwe geneesmiddelen stroomt niet, die pijplijn drupt. Het proces is te traag! Er bestaat grote behoefte aan allerlei creatieve manieren om het onderzoek te versnellen en te verdiepen”.

Als dat gebeurt, betekent het volgens de nieuwe hoogleraar echter niet dat er dan ook binnen vijf jaar een anti-MS-medicijn is. “Dat is zonder enige twijfel te optimistisch, want de ontwikkeling van een geheel nieuw geneesmiddel kost gemiddeld tien jaar. Gelukkig zijn er op dit moment wel diverse geneesmiddelen in ontwikkeling”.

Etiquette

Professor Laman houdt drie kwartier een verhandeling, de zogeheten inaugurele rede, waarmee hij het ambt van bijzonder hoogleraar immuunregulatie aanvaardt. Een oratie heet dat onder professoren. Een publieke les als het ware, onder de cryptische titel: Immuun etiquette; omgang met vorm in context. De rode draad is, dat het erop lijkt dat de menselijke afweer tegen indringers, het immuunsysteem, werkt volgens strikte regels – de immuunetiquette – maar dat de toepassing van die regels per situatie kan verschillen. Dat er omstandigheden kunnen zijn waaronder het systeem toch net niet het voorgeprogrammeerde ene doet, maar juist het andere. En dat het systeem bovendien soms in verwarring lijkt te raken, zodat het geen onderscheid meer maakt tussen goedaardige, eigen signalen en vreemde ziekteverwekkers: de omgang met vorm in context. En dat nu juist dit tot MS kan leiden.

Enkele flarden uit Lamans oratie blijven hangen. “Hoe het afweersysteem omgaat met vormen, structuren van het lichaam zelf en structuren afkomstig van ziekteverwekkers, wordt in hoge mate bepaald door de context in het weefsel: wat er ter plaatse gaande is bepaalt hoe het immuunsysteem reageert (…). De witte bloedcellen, de leukocyten, patrouilleren voortdurend door de gehele stad en kijken van huis tot huis of alles in orde en rustig is, of cellen en weefsels zich gezond gedragen. En slechts aan een heel klein signaal of verandering hebben leukocyten genoeg om te weten dat er iets loos is, een indringer, een infectie, een ontsporing. Maar hier ontstaat een groot probleem: is het een vriend of een vijand?”

Lamans werkgebied is de weefselkunde, histologie heet dat netjes, en de immunologie, de kennis van de weerstandsystemen van zowel bacteriën, planten en ongewervelde en gewervelde dieren als de mens Hij is een veelgevraagd spreker op internationale congressen – van de Verenigde Staten, Zwitserland, Engeland, België, Frankrijk, Spanje, voormalig Joegoslavië en Griekenland tot laatst in Italië en Berlijn.

Mexican Wave

bc9mszien0306laman2

Witte bloedcellen gedragen zich
soms net als voetbal-supporters in
een Mexican Wave:
sommigen doen niet mee

Laman illustreert zijn oratie in Rotterdam met zo’n zeventig lichtbeelden, sommige daarvan met een knipoog naar de buitenwereld, zoals het wereldkampioenschap voetbal. En dat steeds om nog eens te laten zien hoe immuunregulatie volgens hem werkt. Neem het beeld van de zogeheten Mexican Wave op een voetbaltribune: “Deze populatie van supporters, hier gebruikt als model voor een populatie witte bloedcellen, is als geheel duidelijk geactiveerd: die activatiegolf van opstaan en met de armen zwaaien trekt door het hele vak. Maar sommigen doen niet mee en anderen wat halfslachtig, soms onder invloed van hun omgeving. Er zijn dus allerlei gradaties in activatie”.

Een vrolijk beeld om te laten zien hoe een zo treurige ziekte als MS kan ontstaan… Regels die niet altijd dezelfde uitwerking hebben… “Ontstekingsziekten als MS zijn de prijs die we betalen voor onze uiterst effectieve afweer tegen infecties”, zo concludeert Jon Laman mild.

Uitleg

Zijn verhaal is niet allemaal even makkelijke kost, maar we stappen maar eens op de nieuwbenoemde hoogleraar af en vragen hem zelf om een nadere uitleg. Laman: “Wat ik vooral wil zeggen is, dat er in je immuunsysteem wel regels bestaan, in mijn beeldspraak de etiquette, maar dat de toepassing daarvan vaak afhankelijk is van de omstandigheden. En dat is met de etiquette in het normale leven niet anders. Het is zoals mijn vader zei: een heer houdt de deur open voor een dame, tenzij hij iets groots draagt natuurlijk. Dan opent zij uiteraard de deur voor hem. Je moet verder in de gaten houden dat ons immuunsysteem geen onderscheid kan maken tussen lichaamseigen stukjes, dat wat van onszelf is, en stukjes van ziekteverwekkers, ons niet-zelf. Daardoor bestrijdt het systeem soms onze lichaamseigen stukjes, zoals bij MS. En dat noemen we auto-immuniteit. Het immuunsysteem handelt dus tegen de achtergrond van wat er ter plekke gebeurt en beslist dan steeds per geval wat te doen: de ene keer de deur zelf open houden en de volgende keer de deur geopend krijgen”.

Prof. Laman is aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam hoofd van de eenheid Immuunregulatie binnen de afdeling Immunologie. In het bijzonder zoekend naar de oorzaken, gevolgen en bestrijdingsmogelijkheden van tekortkomingen in het immuunsysteem die bijvoorbeeld leiden tot bloedkanker en huidziekten, of tot auto-immuunziekten als MS, reuma en het Guillain-Barré-syndroom (GBS). Laman: “Er valt grote winst te halen door binnen één en dezelfde onderzoeksgroep diverse van deze ontstekingsziekten tegelijk te bestuderen. De afweermechanismen die aan deze ziekten ten grondslag liggen zijn vaak gelijksoortig. MS speelt zich af in hersenen en ruggenmerg, terwijl GBS zenuwen daarbuiten beschadigt, dus bijvoorbeeld in de romp en ledematen”.

Bekende mensen

In het team van Laman zitten mensen die inmiddels in het MS-wereldje al enige bekendheid genieten. Zoals dr. Leonie Boven, aan wie onlangs door de Stichting MS Research het MS Fellowship is toegekend, een bedrag van 3,5 ton om onderzoek te doen naar een natuurlijk beschermend mechanisme bij MS. En Laman werkt nauw samen met andere, in MS-kring inmiddels bekende namen. Zoals zijn directe collega – zoals hij hem duidt – de Rotterdamse neuroloog dr. Rogier Hintzen, dr. Rivka Ravid van de Nederlandse Hersenbank, en ook collega-immunoloog en –onderzoeker dr. Herbert Brok – ‘onze’ Herbert Brok, want hij is een van de redacteuren van MSzien – en dr. Bert ’t Hart, beiden van het onderzoeksinstituut BPRC in Rijswijk.

“Het belangrijkste is misschien wel de nauwe samenwerking met de arts-onderzoekers die daadwerkelijk de patiënten zien en ons biologen dus extra scherp houden. Ik heb groot respect voor de manier waarop onze onderzoekers goede patiëntenzorg terecht steeds voorop stellen en bovendien op hoog niveau onderzoek doen. Centraal daarbij is begrip te houden voor elkaars positie: wij moeten als onderzoekers weten dat patiënten altijd voorgaan. De wachtkamers moeten leeg en wel door topzorg! En de artsen moeten beseffen welke druk op ons onderzoekers ligt en dat je nieuwe geneesmiddelen nu eenmaal niet in korte tijd kunt ontwikkelen”.

Dierproeven

Wat het onderzoek betreft is naar Lamans oordeel niet aan dierproeven te ontkomen, hoezeer hij en zijn collega’s dat ook zouden willen. In zijn oratie wijdde hij daar een aparte passage aan: “Proefdiermodellen versnellen de ontwikkeling van de inzichten en nieuwe therapieën aanzienlijk. Bovendien stellen ze ons dikwijls – maar niet altijd – in staat om gevaarlijke bijverschijnselen te identificeren, en zijn ze dus een belangrijke noodrem. Het ware te wensen dat de discussie over proefdieren voortaan vooral op grond van feiten wordt gevoerd, en dat emoties – hoewel erkend en gerespecteerd – niet de overhand nemen (…). Enkele van die feiten: een Engelsman eet gedurende zijn leven 630 dieren. Op datzelfde mensenleven worden 4 proefdieren verbruikt…”

Werkdag

595mszien0306laman3

Prof. dr. Jon D. Laman

Jon Laman is een Amsterdammer in Rotterdam. Een slanke man van éénmetertachtig, golvend haar, licht grijzend. Beweeglijk en met zijn handen pratend. Enthousiast. Zijn doorsnee werkdag begint om half acht ’s ochtends in de trein van Amsterdam naar Rotterdam en eindigt tussen zes en zeven als hij weer naar het station fietst in de Maasstad. Daar tussenin heeft hij vooral veel gesprekken. Van werkoverleg met mensen uit het lab – “zit ik met pakweg acht mensen aan tafel” – tot werkbesprekingen met de hele afdeling Immunologie – “zo’n zeventig mensen in de zaal, waarbij een onderzoeker zijn of haar experimenten bespreekt”.

In de ban van zijn vak biologie, de leer van alle wezens. “Hoe dat is begonnen? Gewoon bij een goede biologielerares op de middelbare school en bij uitstekende immunologie-docenten op de VU in Amsterdam”. Nu geeft hij geregeld zelf onderwijs. “Bijvoorbeeld weefselleer of immunologie-practicum aan geneeskunde-studenten. Maar ook lezingen aan patiënt-consulenten of neurologen in opleiding. Soms oogt dat schools en klassiek, dus mensen in bankjes, maar vaak gebeurt dat één op één”.

Tussendoor is hij vaak in overleg met neurologen en andere artsen. “Verder moet ik heel veel wetenschappelijke literatuur lezen, projecten uitschrijven, projecten en artikelen van andere onderzoekers beoordelen, zelf artikelen schrijven en mijn e-mail-correspondentie afdoen”. In zijn oratie wijst hij er en passant op dat de vijf werkgroepen waarmee hij te maken heeft in de afgelopen acht jaar al meer dan 150 wetenschappelijke artikelen hebben gepubliceerd.

Een overtuigd bioloog, op wie mensen met MS mogen rekenen. “Ik verwacht trouwens grote ontwikkelingen overal in de biologie”, zo betoogt hij in zijn oratie met nadruk. “De huidige eeuw is immers die van de biologie, zoals de vorige die van natuurkunde was en die daarvoor van de chemie”.

Over de afdeling Immunologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam is via Internet – in het Engels – meer te lezen op www.immunologie.nl.
De samenvattingen van de onderzoeken zijn voor iedereen toegankelijk: www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/. Het universitaire MS centrum ErasMS is te vinden op www.erasmusmc.nl/mscentrumrotterdam/. Over het fenomeen Mexican Wave heeft zich een onderzoeksgroep gebogen van de Universiteit van Boedapest. Zie daarvoor http://angel.elte.hu/wave/.

Foto’s: Levien Willemse/Erasmus Universiteit Rotterdam

MSzien, jaargang 2006, nr. 3 – Rubriek: Onderzoek

Dit bericht heeft 0 reacties
Klik op een tabblad om aan te geven hoe u wilt reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Back To Top